Bakterie odporne na antybiotyki wciąż się rozprzestrzeniają, a lekarzom ubywa skutecznych opcji leczenia – ostrzega Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC). Przy okazji Europejskiego Dnia Wiedzy o Antybiotykach agencja przypomniała, że Europa nie osiąga unijnych celów na 2030 rok, i wezwała do szybkich działań.
Cele na 2030 rok wciąż poza zasięgiem
Według dyrektor ECDC Pameli Rendi-Wagner „wciąż jesteśmy w tyle z kilkoma unijnymi celami na 2030 rok”. Dane to potwierdzają, choć nie wszystko wygląda źle:
- zużycie antybiotyków u ludzi w 2025 r. było o 5% niższe niż w 2019 r., a celem jest spadek o 20% do 2030 r.;
- udział antybiotyków pierwszego wyboru z listy WHO wzrósł z 61,1% do 62,5%, przy celu na poziomie 65%;
- zakażenia krwi gronkowcem złocistym opornym na metycylinę (MRSA) spadły o 19% od 2019 r., co odpowiada unijnemu celowi, ale wzrosty z ostatnich dwóch lat zagrażają temu postępowi;
- zakażenia krwi pałeczką Klebsiella pneumoniae opornych na karbapenemy wzrosły o 72%, choć zakładano spadek o 5%;
- zakażenia krwi pałeczką okrężnicy (E. coli) opornymi na cefalosporyny trzeciej generacji wzrosły o 16,4%, podczas gdy cel zakładał spadek o 10%.
Dodatkowym wyzwaniem jest coraz częstsze zgłaszanie zakażeń E. coli opornych na karbapenemy – nie tylko w placówkach medycznych, lecz także poza nimi.
Bakterie, które budzą największy niepokój
Szczególnie groźne są drobnoustroje, które łatwo przenoszą się w placówkach ochrony zdrowia, wywołują ciężkie zakażenia i są oporne na niemal wszystkie antybiotyki. Przykładem jest Klebsiella pneumoniae odporna na karbapenemy, czyli leki zarezerwowane do terapii ciężkich infekcji. Zakażenia krwi tymi bakteriami przebiegają ciężko i wiążą się z wysoką śmiertelnością.
ECDC koordynuje trzy europejskie sieci zbierające dane o oporności i zużyciu antybiotyków. Jedna z nich prowadzi nadzór genomowy nad bakteriami wielolekoopornymi: sprawdza, gdzie występują poszczególne klony, jak są ze sobą spokrewnione i jakie mechanizmy oporności wykształciły. Dzięki temu łatwiej ocenić ryzyko, przygotować zalecenia i dobrać leczenie. Szybsza analiza genomowa pozwala też wcześniej wykrywać, jak oporne bakterie się szerzą, i wskazywać, gdzie najpilniej potrzebne są nowe antybiotyki.
Higiena i organizacja w szpitalach
Odwrócenie niekorzystnych trendów wymaga skoordynowanych działań: zapobiegania zakażeniom i kontroli ich szerzenia, rozsądnego stosowania antybiotyków, odpowiedniego zaplecza laboratoryjnego i mocniejszego nadzoru. Przy łóżku pacjenta priorytetem są:
- rzetelna higiena rąk;
- prawidłowe stosowanie środków ochrony osobistej;
- szybkie rozpoznanie i izolacja zakażonych pacjentów;
- skuteczne sprzątanie i dezynfekcja otoczenia.
Kierownictwa placówek powinny to wspierać: zapewnić odpowiednią obsadę zespołów ds. kontroli zakażeń, dostęp do diagnostyki, miejsca do izolacji, szkolenia oraz współpracę między szpitalami i regionami. W 2026 r. ECDC opublikowało projekt wytycznych dotyczących budowania programów kontroli zakażeń w placówkach i udostępniło cyfrowe narzędzie hyFive do monitorowania higieny rąk. W latach 2024–2026 centrum odwiedziło też wszystkie państwa członkowskie i przekazało im indywidualne zalecenia.
Kampania o dzieciach i antybiotykach
Aż 90% antybiotyków stosowanych u ludzi zużywa się poza szpitalami, w lecznictwie ambulatoryjnym. Dlatego tegoroczna kampania ECDC, zatytułowana „Care for your kids – use antibiotics wisely”, skupia się na dzieciach, które często dostają te leki. Przypomina rodzicom i opiekunom, że wiele powszechnych dziecięcych dolegliwości, takich jak przeziębienie, kaszel czy ból gardła, wywołują wirusy, na które antybiotyki nie działają. Sięgać po nie należy wyłącznie wtedy, gdy zaleci je lekarz lub inny pracownik ochrony zdrowia i gdy jest to medycznie uzasadnione.
Co to oznacza w Polsce
Polska jest państwem członkowskim UE, więc unijne cele dotyczące ograniczania oporności bakteryjnej obejmują także nasz kraj. ECDC odwiedziło wszystkie kraje Unii, zalecenia dotyczące higieny i kontroli zakażeń odnoszą się zatem również do polskich szpitali. Materiał agencji nie podaje jednak osobnych danych dla Polski, dlatego trudno ocenić, jak wypadamy na tle innych państw.
Dla rodziców wnioski są proste. W Polsce antybiotyki wydaje się na receptę, a o ich zastosowaniu powinien decydować lekarz. Przy typowej infekcji dziecka nie warto oczekiwać „antybiotyku na wszelki wypadek”, bo przy chorobie wirusowej nie pomoże, a każde niepotrzebne użycie sprzyja oporności. Równie ważna jest zwykła higiena rąk, która ogranicza ryzyko zakażeń w domu, w szkole i w placówkach medycznych.
Źródło: Medical Xpress – „Urgent action needed to safeguard the effectiveness of antibiotics”
